Bệnh nấm, mọt đục thân trên cây sầu riêng

Bệnh nấm, mọt đục thân trên cây sầu riêng

Đắk Lắk hiện là vùng đất trồng cây sầu riêng nổi tiếng, tuy nhiên hầu hết những người trồng sầu riêng ít nhiều đã gặp tình trạng thân cây bị thâm màu, nứt thân, chảy nhựa, cành héo khô và xuất hiện lỗ đục trên thân. Nhìn thì tưởng do sâu mọt, nhưng thực chất nguyên nhân sâu xa thường lại là nấm Phytophthora. Đây là loại nấm gây hại rất phổ biến, tấn công cây qua rễ và thân, làm vỏ cây chết từng mảng. Khi đó, thân cây yếu đi, tạo điều kiện cho bọ xén tóc, mọt đục vào bên trong, phá hoại gỗ và mạch dẫn. Nếu không xử lý sớm, cây có thể chết chỉ trong 1–2 tháng.

Dấu hiệu nhận biết cây bị nấm và mọt đục thân

• Vỏ thân cây có chỗ nứt ngang hoặc dọc, chảy nhựa vàng nâu.
• Có mùn cưa khô rơi quanh gốc cây – dấu hiệu rõ ràng có mọt đục thân.
• Thân cây có lỗ nhỏ như kim châm – nơi mọt hoặc ấu trùng chui vào.
• Cành phía trên vết bệnh thường héo rũ, lá vàng và rụng sớm.
• Trên lá, đặc biệt là lá già, có nhiều đốm tròn màu vàng nâu, về sau khô và cháy mép lá.

Cách làm truyền thống đang được nhiều nhà vườn áp dụng: cạo vỏ – quét thuốc

Tại Đắk Lắk, nông dân có kinh nghiệm lâu năm thường xử lý bệnh này bằng phương pháp:

1. Cạo sạch phần vỏ cây bị bệnh: Dùng dao bén cạo bỏ vỏ nơi bị thối, mục, đổi màu. Cạo tới khi thấy phần gỗ tươi sáng bên trong.
2. Pha và quét hỗn hợp thuốc: Thường dùng bộ ba thuốc gồm:
   • F-Tox (thuốc trừ sâu, trị mọt đục thân)
   • Mancozeb (thuốc trị nấm phổ rộng)
   • Agrifos (thuốc lưu dẫn, trị nấm Phytophthora tận trong mô gỗ)

Hỗn hợp này được quét đẫm lên vết bệnh vừa cạo, thấm sâu vào thân cây để tiêu diệt nấm và sâu non. Sau khoảng 5–7 ngày, vết bệnh khô lại, không còn chảy nhựa. Cành phía trên cũng dần phục hồi nếu xử lý kịp lúc.

Nông dân cạo sạch vỏ quanh vết bệnh trên thân sầu riêng và quét thuốc lên vết thương (hỗn hợp thuốc sau khi pha có màu xanh). Việc quét thuốc cần thực hiện kỹ lưỡng, phủ kín toàn bộ vùng vỏ bị bệnh đã cạo bỏ

Phương pháp này có hiệu quả thật không?

Câu trả lời là có, nếu cây mới chớm bệnh và người làm kỹ lưỡng. Cạo vỏ giúp loại bỏ phần mô bệnh chứa nấm. Quét thuốc diệt nấm và sâu giúp cây có cơ hội hồi phục. Cách này đơn giản, dễ làm và chi phí thấp – phù hợp với điều kiện vườn nhà hoặc hộ trồng quy mô vừa.

Tuy nhiên, nếu cây bị nặng, vết bệnh lan rộng quanh thân, hoặc mọt đã đục sâu vào lõi gỗ thì việc quét thuốc bên ngoài không còn tác dụng nhiều. Nhiều trường hợp người trồng xử lý xong nhưng vài tuần sau bệnh lại quay trở lại.

Những hạn chế của phương pháp cạo vỏ + F-Tox + Mancozeb + Agrifos

• Không xử lý được phần rễ và nấm trong đất: Nấm Phytophthora thường khởi phát từ rễ. Nếu chỉ cạo và quét phần thân mà không xử lý gốc thì nấm vẫn còn và dễ tái phát.
• Mọt đục thân có thể nằm sâu trong gỗ, thuốc bên ngoài khó tiếp cận. Phải kết hợp thêm cách khác như dùng dây thép luồn vào lỗ hoặc xông nóng mới hiệu quả hơn.
• Nguy cơ cây bị cháy mô nếu pha thuốc sai liều hoặc trộn không đúng cách.
• Sử dụng F-Tox có thể gây độc nếu không dùng đúng. Đây là loại thuốc trừ sâu có độc tính cao, cần cực kỳ cẩn trọng khi sử dụng.

Những rủi ro tiềm ẩn với sức khỏe và môi trường

• Thuốc sâu độc hại với người phun nếu không có đồ bảo hộ. Da, mắt, hệ thần kinh đều có thể bị ảnh hưởng nếu tiếp xúc thường xuyên.
• Nếu không tuân thủ thời gian cách ly, quả sầu riêng có thể tồn dư thuốc, ảnh hưởng đến người ăn, đặc biệt nếu dùng để xuất khẩu.
• Một số hoạt chất như đồng, mancozeb có thể tích tụ trong đất, ảnh hưởng vi sinh vật có lợi, làm đất chai cứng.
• Gây hại côn trùng có ích như ong, kiến vàng, bọ rùa nếu phun thuốc phổ rộng.

Giải pháp an toàn và hiệu quả hơn cho người trồng sầu riêng

1. Xử lý đồng bộ cả thân – rễ – đất:
   • Sau khi cạo vỏ và quét thuốc, nên tưới thêm thuốc trị nấm xuống gốc (như Agrifos, Ridomil Gold) để diệt nấm trong rễ.
   • Kết hợp bón Trichoderma quanh gốc để tái tạo hệ vi sinh vật có lợi trong đất.
2. Thay thế F-Tox bằng thuốc an toàn hơn: Có thể dùng Abamectin, Emamectin benzoate hoặc các loại thuốc sinh học ít độc hơn để diệt sâu mọt.
3. Tỉa cành, tạo độ thông thoáng: Giúp giảm độ ẩm trong tán, hạn chế nấm phát triển. Ánh nắng vào tán cũng giúp kháng nấm tự nhiên.
4. Không lạm dụng thuốc: Luân phiên các loại hoạt chất, chỉ dùng khi thật cần thiết. Phun đúng liều lượng, đúng thời điểm, có cách ly rõ ràng.
5. Dùng nấm đối kháng và thiên địch:
   • Rải Trichoderma để phòng nấm.
   • Nuôi hoặc bảo vệ kiến vàng trong vườn để diệt sâu hại tự nhiên.
6. Theo dõi vườn thường xuyên: Phát hiện bệnh sớm thì xử lý nhẹ nhàng, hiệu quả cao. Để nặng mới làm thì vừa tốn công, vừa khó cứu.

Kết luận

Việc cạo vỏ và quét F-Tox + Mancozeb + Agrifos vẫn là một giải pháp tốt, đơn giản, giúp cứu cây sầu riêng khi phát hiện sớm bệnh. Nhưng để làm hiệu quả và bền vững, người trồng nên hiểu rõ giới hạn của phương pháp, đồng thời kết hợp thêm các biện pháp chăm sóc đất, trị bệnh từ rễ, dùng thuốc an toàn và phòng ngừa chủ động.